Битката на Ножот
Ножот е планински врв над селото Ракле, Прилепско, каде што на 14 јули 1907 година се одиграла една од најславните, но и најкрвавите битки во историјата на Внатрешната македонска револуционерна организација.
Според современиците, ова била најепската борба по Илинденското востание, симбол на саможртвата и непоколебливоста на македонските револуционери.
Подготовките
Во јули 1907 година преку Вардар пристигнале две чети:
- четата на Михаил Чаков со околу 50 четници, наменета за Велешко;
- четата на Христо Цветков со околу 30 четници.
Се очекувало да пристигне и четата на Иван Наумов – Аљабакот, заедно со која требало да се зајакне борбата против српската вооружена пропаганда во Прилепско.
Во Никодимската Планина се собрале четите на:
- Петар Ацев;
- Тане Николов;
- Мирчо Најдов;
- Михаил Чаков;
- повеќе месни војводи и селски милиции.
Вкупно биле концентрирани околу 200 добро вооружени четници.
Турската офанзива
Наскоро пристигнале известувања дека кон нив се движат силни турски сили под команда на мајорот Енвер-бег, идниот еден од водачите на Младотурската револуција.
Покрај неговиот одред, кон Никодимската Планина се приближувале и други воени единици од Мариово, Велешко и Тиквеш.
Војводите се состанале вечерта на 13 јули и расправале дали да се повлечат или да ја прифатат битката.
Иако можеле да го избегнат опколувањето со повлекување кон Мариово или Тиквешко, тие одлучиле да останат и да се борат.
За главен командант бил избран Тане Николов, како најискусен воен старешина.
Одлуката на „ножовците“
Военото раководство наредило четата што се наоѓала на врвот Ножот да ја напушти положбата, бидејќи била изолирана и изложена на целосно опколување.
Но војводите Атанас Попов и Трендафил Думбалаков, заедно со костурските четници, ја одбиле наредбата.
Тие изјавиле дека повлекувањето би било нереволуционерно и решиле да останат на врвот и да ги бранат своите позиции до последниот човек.
Битката
На 14 јули 1907 година, уште пред изгрејсонце, започнала битката.
Главните сили ги зазеле највисоките позиции на Ножот, додека една група од 18 четници се нашла на североисточната падина.
Кога се обиделе да се повлечат кон главната група, тие биле пресечени со вкрстен оган.
Сите осумнаесет четници загинале.
Во исто време на другите позиции околу Никодимската Планина исто така се воделе жестоки борби.
Последниот отпор
Енвер-бег постепено ја затворил опсадата околу врвот.
Со внимателно маневрирање успеал да ја заземе најповолната положба зад грбот на четниците.
Кога четниците сфатиле дека се целосно опколени, тие продолжиле да се борат со бомби и пушки до последниот момент.
Откако останале без можност за отпор, почнале:
- да ги кршат своите пушки;
- да ја уништуваат опремата;
- да не дозволат ништо да падне живо во рацете на непријателот.
Поголемиот дел од нив извршиле саможртва со револвери или со последните бомби.
Кога борбата престанала, на врвот владеела целосна тишина.
Почитта на Енвер-бег
По заземањето на врвот, турските војници почнале да ги ограбуваат загинатите четници.
Енвер-бег веднаш ги запрел и им наредил никој да не ги осквернува телата на загинатите.
Според сведоштвата, тој им се обратил со зборовите:
„Никој не смее да ги допира и осквернува хероите. Гледате ли како комитите ја презираат смртта? Се бијат и умираат како херои.“
По негова наредба биле испукани три почесни плотуни во чест на загинатите.
На бојното поле биле изброени 45 загинати четници — точно толку колку што останале на Ножот утрото пред битката.
Исход
Додека на Ножот се водела последната борба, на Попадиските Чукари продолжиле судирите.
Четата на Михаил Чаков успеала да го пробие турскиот кордон и да се појави во тилот на турските сили.
Тоа создало забуна кај турската војска и им овозможило на дел од македонските четници да се извлечат од опколувањето.
Вкупните загуби на зборната чета изнесувале 67 загинати, односно околу една четвртина од нејзиниот состав.
Историско значење
Битката на Ножот останала запаметена како една од најголемите саможртви во историјата на ВМРО.
Херојството на четириесет и петтемина бранители станало симбол на верноста кон идеалот за слободна Македонија.
Поради нивната пожртвуваност, современиците ги нарекле „45-те витези на смртта“, ставајќи ги рамо до рамо со Солунските атентатори како пример за крајна саможртва во македонското ослободително движење.
Извор: Христо Силјанов, Ослободителните борби на Македонија.
Поврзани написи: Илинденско востание • Крушевска Република • Петар Ацев • Тане Николов • Михаил Чаков • Иван Наумов – Аљабакот.