Крушевската Република претставува највисок израз на Илинденското востание и еден од најзначајните настани во македонската историја. Во текот на десет дена, од 2 до 12 август 1903 година, во ослободеното Крушево била воспоставена револуционерна власт, како израз на стремежот за слобода и создавање сопствена македонска држава.
Подготовки за нападот
Во приквечерината на востанието, крушевските востаници се собрале во Беринската Корија, очекувајќи ја наредбата за напад врз градот.
Горскиот штаб на Крушевскиот востанички реон, на чело со Никола Карев, кој бил определен за горски началник на Смилевскиот конгрес, концентрирал околу 800 востаници за напад и ослободување на Крушево.
Подготвувајќи се за успешно заземање на градот, Штабот свикал состанок со повеќе војводи и раководители, меѓу кои:
- Иван Наумов;
- Питу Гули;
- Андреја Димков;
- Ѓучин Наумов;
- Марко Христов;
- Косто Демирхисарски;
- Иванчо од с. Љатово;
- Коста Попето;
- Ташко Карев;
- Методи Стојчев;
- и други.
На тој состанок Никола Карев ги изложил задачите на војводите за претстојната акција. Бил прифатен и неговиот предлог Тодор Христов – Офицерчето да биде избран за помошник-член на Штабот.
Востаничкиот штаб и борбените групи
Штабот што се наоѓал на чело на востаничките сили бил составен од:
- Никола Карев – началник на Штабот;
- Томе Никлев;
- Антиноген Хаџов;
- Тодор Христов;
- Тодор Павлов.
Штабот ги распределил востаниците во осум борбени групи, на кои им биле поставени началници и оперативни задачи.
Оперативниот план бил разработен со помош на Тодор Христов – Офицерчето, кој претходно скришно влегол во градот и направил скица на поважните пунктови.
Штабот издал и посебен проглас со кој го објавил востанието.
Нападот врз Крушево
Ноќта на 2 август 1903 година започнал нападот врз Крушево.
Кога востаниците се доближиле до градот, пет борбени групи, според планот, зазеле позиции околу Крушево за да го обезбедат од можен напад однадвор.
На југ, врвот Мечкин Камен го зазел Питу Гули со околу 100 востаници.
Западно од градот, кон патот што доаѓал од селото Селце и минувал низ Мочур Маало, позиција зазел Шурчин Наумов.
Северниот сектор го зазел војводата Коста Димитров, а западниот војводата Марко Христов.
Андреја Димков, со помошникот Коста Попето, го опколил големото жандармериско здание, каде што биле сместени разни државни служби. Неговата задача била да го запали зданието и да ги зароби жандармите.
Групата на Иван Аљабакот, со помошникот Георги Ивановски, настапила кон касарната, со задача да ги зароби војниците и да ја заземе касарната.
Никола Карев со Штабот останал во средиштето за да командува и да го набљудува развојот на борбата.
Заземањето на градот
Нападот врз жандармериското здание започнал во 6 часот наутро со негово опожарување и завршил напладне.
Нападот врз касарната исто така започнал во 6 часот наутро, но таму борбата била поупорна. Војниците биле добро вооружени и дисциплинирани.
Штабот го испратил на помош Тодор Христов – Офицерчето. За да се заземе касарната, било потребно да се запали зградата. Тоа било направено дури околу 4 часот попладне, со користење на градската пожарна за прскање на зградата со газија.
Началникот на касарната, Сулејман-ефенди, претходно наредил да се ископа канал до поточето покрај касарната, преку кој војниците успеале ненадејно да ги нападнат востаниците.
Во борба гради в гради загинале шестмина востаници, прободени со штикови. Сепак, востаниците победиле и касарната била заземена.
Во исто време, кај старото римско кале, околу 300 војници од редовната османлиска армија што доаѓале од Прилеп го нападнале калето, кое било држено од одредот на Марко Христов. Борбата траела 15 часа, по што војската се повлекла, оставајќи 12 мртви.
На 3 август 1903 година Крушево било ослободено од османлиската власт.
Воспоставување на револуционерна власт
По ослободувањето на градот, османлиската државна власт била елиминирана и била воспоставена македонска револуционерно-демократска власт.
Со воено-востаничките тела на Републиката раководел Реонскиот штаб, сместен во Гумења.
Од претставниците на сите народности што го населувале градот бил свикан собир, на кој било формирано претставничко тело – Совет на Републиката.
Советот бил составен од 60 души, по 20 претставници од секоја народност.
Од својата средина Советот избрал извршна власт од шест члена, по двајца од секоја народност. Таа власт била наречена Привремена влада, под претседателство на Вангел Дину.
Седиштето на Привремената влада се наоѓало во централното патријаршиско училиште.
Привремената влада
Привремената влада го поделила својот делокруг на шест сектори:
- полициски;
- судски;
- финансиски;
- реквизиционен;
- интендантски;
- здравствен.
На чело на судскиот сектор бил Вангел Дину.
Со реквизицијата раководел Ѓорѓи Чаче.
Со финансиите раководел Теохар Нешков.
Со полицијата раководел Христо Ќурчиев.
Со интендантството раководел Димитар Секулов.
Со здравствено-санитарните работи раководел Никола Бају.
За остварување на своите задачи владата формирала разни комисии, тела и служби, во кои било вклучено речиси целото население.
Во градот била основана и болница, со која раководеле двајца лекари – д-р Димко и д-р Батал.
Крушевскиот манифест
Со одбраната на ослободената територија раководел Реонскиот штаб, под чија команда се наоѓале сите вооружени сили на Републиката.
На 6 август Штабот на револуционерните сили издал Прокламација, позната како Крушевски манифест, упатена до муслиманското население во околните села од Крушевската околија.
Манифестот претставувал апел за збратимување во името на слободата во заедничката татковина – Македонија, како и декларација во која биле искажани целите на илинденските востаници.
Крушевската Република била врвен израз на општонародните стремежи за слобода и за создавање слободна македонска држава.
Османлиската офанзива
Командата за напад врз ослободеното Крушево му била доверена на Бахтијар-паша.
Со околу 18.000 војници и една полска батерија, тој го опколил градот и се распоредил околу селото Кривогаштани, во подножјето на крушевските височини.
Еден дел од војската, околу 3.000 војници, тргнал кон север и се искачил над Крушево кај селата Норово и Селце.
Друг дел се упатил јужно од градот, преку селата Врбовец и Прибилци.
Одред од околу 6.000 војници од Прибилци, поделен на две колони, тргнал кон југозападниот дел на Крушево.
Четвртиот одред, од околу 5.000 војници, доаѓал од Кичевско и се појавил кај Бушова Чешма, северозападно од Крушево.
Против оваа огромна османлиска војска застанале околу 1.200 востаници, подготвени да ги положат своите животи во одбрана на Републиката.
Борбите на 12 август
Борбите за Крушево започнале на 12 август, околу 10 часот претпладне, со артилериски напад врз востаничките позиции.
Потоа огнот бил пренесен врз куќите, кои почнале да горат една по една.
Штабот ја сфатил сериозноста на ситуацијата и донел тешка, но неопходна одлука – да се напуштат позициите околу градот, за да му се даде можност на населението да се скрие или да се врати и да се легализира.
Одлуката била неизбежна, бидејќи изостанала очекуваната помош од околните реони.
Во тоа време се воделе силни борби на четири пункта околу градот.
На секторот Слива, Георги Стојанов со 50 востаници задржал 3.080 војници. Во едночасовната борба загинале 7 востаници.
На секторот Растојца, Христо и Ташко Кареви со 50 востаници задржале голема маса османлиска војска, при што загинале двајца востаници.
На секторот Мечкин Камен, војводата Питу Гули со 100 востаници им давал отпор на околу 3.000 војници. Борбата траела околу два часа.
Иако му била дадена заповед за повлекување, Питу Гули не ја извршил. Борбата завршила со неговата херојска смрт, заедно со неговите знаменосци Ѓорши Димев и Нове Смугрев, како и со голем дел од востаниците.
Падот на Крушево
По напуштањето на градот од страна на востаниците, османлиската војска навлегла во Крушево и извршила страшна тиранија врз населението.
Биле убивани старци, деца и жени, а градот бил изложен на грабеж и палење.
Османлиската војска изгорела околу 200 куќи и 200 дуќани и ограбила сè што нашла.
Со тоа бил ставен крај на Крушевската Република – најзначајната рожба на Илинденското востание.
Историско значење
Крушевската Република, иако траела само десет дена, претставува симбол на македонскиот стремеж за слобода, самоуправа и државност.
Таа покажала дека Илинденското востание не било само вооружен бунт, туку и обид за создавање револуционерна власт врз демократски и народни основи.
Крушевската Република останала трајно врежана во историската меморија на македонскиот народ како еден од најсветлите моменти во борбата за слобода и сопствена држава.
Извор: (ќе се додаде подоцна).
Поврзани написи: (ќе се додадат подоцна).