Локвата и Вињари се две планински чукари кај селото Д’мбени, Костурско. Во мај 1903 година тие станале место на една од најхеројските и најкрвавите борби во предилинденскиот период.
Нападот врз Смрдеш
Еден одред турска војска бил испратен да го казни селото Смрдеш, родното село на Васил Чакаларов и Лазар Кљашев. Селото важело за едно од најкомитските во Костурско.
Во ноќта меѓу 8 и 9 мај започнала престрелка над Смрдеш со мало одделение на Дичо Андонов, војвода на Смрдешката чета. Додека аскерот во планината се обидувал да ги опколи борците, друг дел од војската во селото започнал да ги гаѓа куќите со пушки и топови.
Нападот бил ненадеен и започнал доцна по полноќ. Дел од селаните спиеле по домовите, а други, посомничавите, се криеле во своите скривалишта.
Штом се разденило, Турците го довршиле опколувањето на селото и на знак од воената труба ги нападнале куќите од сите страни.
Палењето на селото
За кратко време од сите маала се издигнале пламени. Башибозукот од соседните арнаутски села на областа Девол пристигнал во текот на ноќта, ги ограбувал дуќаните и ги палел куќите.
Селаните, барајќи спас во бегство, налетувале на разјарените напаѓачи. Сред непрекинато пукање, писоци на жени и деца, војниците и башибозукот пукале во бегалците, ги сечеле со ножеви, кршеле врати, ограбувале, мачеле луѓе за пари и ги палеле куќите.
Особено жестоко биле напаѓани жените, но тие давале очаен отпор. Невестите и момите се бранеле со нокти и дрва, потпомогнати од своите блиски и од старите жени.
Големиот број убиени млади жени сведочи за тој отпор. Само семејството Гуљови дало седум жртви, од кои шест жени, паднати бранејќи ја својата чест.
Последиците во Смрдеш
Пожарот траел седум часа и уништил 240 од вкупно 300 куќи.
Во нападот биле:
- убиени и заклани 85 лица;
- ранети околу 50 лица;
- многумина од ранетите останале сакати.
Во пожарот пропаднале и:
- околу 80 пушки;
- 12.000–13.000 патрони;
- извесно количество бомби.
Во Смрдеш постоела и леарница за бомби.
Нападот бил толку ненадеен што жителите не успеале да се подготват за одбрана, ниту помош можела навреме да пристигне од околните села.
Дури следниот ден четите ги собрале распрснатите семејства низ планината и слегле во селото, кое било претворено во пепел. Башибозучки одделенија што дошле повторно да ограбуваат биле пречекани со плотуни и натерани во бегство.
Смрдешани се распрснале и паднале на товар на соседните села. Предвременото уништување на селото го намалило моралот во целата околија и дополнително ги отежнало дејствијата на четите.
Судирите по разурнувањето на Смрдеш
Десетина дена подоцна една од четите со Васил Чакаларов му притекнала на помош на Митре Влавот и Лазар Поп Трајков, кои биле предадени и нападнати над селото Руља.
Четите ја одбиле војската, убиле 10–12 турски војници, пешадинци и коњаници, а дале само една жртва.
По тој судир, турската војска се нафрлила врз селата:
- Статица;
- Поздивишта;
- Кономлади;
- Черновишта;
- Дреновени.
Таму биле извршени насилства и грабежи, десетина луѓе биле претепани, а 25 лица биле одведени во Битола. Биле собрани и околу сто пушки.
Подготовката за борбата кај Локвата и Вињари
За да ја спасат положбата, раководителите на околијата наредиле селските чети да ноќеваат во планината. Но и таа мерка се покажала како ризична, бидејќи турската војска веќе ги претресувала шумите.
Потоа започнало прибирање на оружјето и негово складирање по планините.
На 30 мај, токму кога биле собрани и складирани пушките од селото Косинец, Васил Чакаларов и Лазар Кљашев со 22 души забележале од планината дека многуброен аскер од разни страни се движи кон селото.
Набрзо им се придружиле две селски чети од Д’мбени, секоја со по околу 25 души. Во текот на ноќта се провлекла до нив уште една селска чета од околу 30 души.
Со околу 70 борци, Чакаларов решил да не ја избегнува борбата, туку да им даде лекција на Турците, кои биле охрабрени по уништувањето на Смрдеш.
Борбата
Борбата започнала на 31 мај и траела целиот ден со извонредна жестокост.
Непријателските сили постојано се засилувале, а борбата се водела со напади и повлекувања од двете страни.
Неколку пати четите напредувале и ги истиснувале Турците од нивните позиции. Песни ги исполнувале врвовите Локвата и Вињари.
Георги Чакаларов, братот на Васил Чакаларов, бил тешко ранет и замолил да биде застрелан.
Војводата на Смрдешката чета, Дичо Андонов, борејќи се на најпредните позиции и застрашен од заробување, се самоубил. Неговиот пример го следеле уште тројца борци.
Во борбата загинал и Лаки Поповски од Смрдеш, леарот на бомбите, кој до последен момент пеел и им се заканувал на Турците од својата позиција.
Завршетокот на борбата
Во текот на ноќта четите организирано го напуштиле боиштето, оставајќи 14 загинати.
Турците биле силно збунети од храброста и отпорот на четниците, од кои поголемиот дел биле селани. Нивните загуби биле големи – над 100 убиени.
Со оваа борба Смрдеш бил делумно одмазден.
Историско значење
Борбата кај Локвата и Вињари останала запаметена како една од најхеројските и најкрвавите борби во предилинденската епоха. Таа покажала дека и селските чети, составени претежно од вооружени селани, можат да се спротивстават на многубројна османлиска војска.
И по многу години, децата оделе на Локвата и Вињари и собирале гилзи од борбата по тие врвови, како сведоштво за херојството и саможртвата на костурските борци.
Извор:
Христо Силјанов, Ослободителните борби на Македонија.
Поврзани написи: (ќе се додадат подоцна).