Солунската афера од 1901 година претставува една од најкрупните и најзначајните афери во историјата на Внатрешната македонска револуционерна организација. Нејзиното откривање претставувало предвесник на низа други афери, масовни апсења, откривања на организациската мрежа и зачестени судири низ Македонија.
Почеток на аферата
Повод за Солунската афера било апсењето, на 23 јануари 1901 година, на двајца членови на Организацијата – Александар Ников, секретар на Централниот комитет, и Милан Михајлов, кај кои биле пронајдени револвери.
Александар Ников успеал да избега, додека Милан Михајлов, изложен на тешки мачења, почнал да открива организациски тајни.
Како последица на неговите признанија, полицијата извршила претрес во станот на ученикот Коне Лазаров, каде што биле пронајдени список на организациони работници, хектограф и други компромитирачки документи.
Масовни апсења
По овие откритија биле уапсени голем број истакнати дејци на Организацијата, меѓу кои:
- Христо Матов;
- д-р Христо Татарчев;
- свештеникот Стамат Танчев;
- Диме Палашев;
- Васил Мончев, сопственик на „Бошнак-ан“;
- и други истакнати членови.
Неколку дена подоцна Милан Михајлов, преоблечен во жандармериска униформа, ја покажал куќата каде што се лекувал ранетиот четник на Христо Чернопеев – Кочо Карловалијата, кого го лекувал д-р Христо Татарчев.
Во меѓувреме, турската полиција ја пресретнала колата на Анго Арабаџијата од Кукуш, со која се обидувале да избегаат Александар Ников, Милан Ризов и четникот Тодорчо од с. Серменин.
За да не падне жив во рацете на властите, Александар Ников извршил самоубиство. Милан Ризов, пак, подоцна го издал членот на месниот комитет Атанас Ангелов.
Откривање на организациската мрежа
Меѓу документите што паднале во турски раце се наоѓал и шифриран извештај на Александар Кипров за ископаниот тунел под Отоманската банка во Галата, изработен од анархистичката група на Слави Мерџанов.
Со тоа пропаднал и планот за минирање на централата на Отоманската банка.
Охрабрени од успехот во Солун, турските власти започнале масовни истраги и примена на инквизиторски методи и во другите делови на Македонија.
Последици во Кукушко и Гевгелиско
Во исто време Кукушко било потресено од предавствата и од судирот на четата на Христо Чернопеев кај селото Бајалци.
Во таа тешка борба опколената чета успеала да го пробие обрачот, но од тринаесетмина четници седум загинале, а двајца биле ранети.
Последиците биле тешки:
- во Кукуш и четири околни села биле затворени и измачувани десетици луѓе;
- двајца починале;
- двајца останале трајно осакатени;
- Христо Хаџи Попов полудел поради мачењата.
Во Гевгелиско, како последица на Бајалската борба и Солунската афера, биле измачувани 51 лице, меѓу нив и жени, при што двајца починале.
Во Воденско пострадале 45 лица.
Заточенија во Мала Азија
До јули 1901 година судбината на најголемиот дел од уапсените веќе била решена.
На 6 јули една група од 101 заточеник била испратена во малоазиската тврдина Подрум-кале.
На 8 јули друга група од 40 заточеници била испратена во тврдината Акја.
Само од Гевгелиско биле заточени 25 револуционери.
Последици во Тиквешко и Радовишко
Од одразите на Солунската афера не останале поштедени ниту Тиквешко и Радовишко.
Во Тиквешко пострадале девет села.
Од стотиците измачувани:
- еден жител од с. Ресава;
- двајца од с. Мрзен Ораовец;
починале од последиците на мачењата.
Еден жител од с. Борово, за да ги избегне затворот и мачењата, извршил самоубиство.
Особено трагична била судбината на учителот и поет Александар Станоев. Во обид да избегне апсење, тој се застрелал, но преживеал. Подоцна бил осуден и испратен на заточение во Подрум-кале.
Судскиот процес
Како резултат на Солунската афера, од 26 февруари до 14 март 1901 година било одржано големо судење против членовите на Организацијата.
Пред суд биле изведени 19 обвинети.
Изречени биле следните пресуди:
- 3 смртни казни;
- 7 казни доживотен затвор, меѓу кои Христо Матов и Пере Тошев;
- 3 казни од пет години затвор со синџири, меѓу кои д-р Христо Татарчев и поп Стамат;
- 1 казна затвор од две години;
- 5 обвинети биле ослободени.
Сите осудени биле испратени во тврдината Подрум-кале во Мала Азија (антички Халикарнас).
Во втората половина на 1902 година сите биле амнестирани.
Историско значење
Солунската афера претставува една од најтешките кризи што ја погодиле Внатрешната македонска револуционерна организација пред Илинденското востание. Масовните апсења, откривањето на организациската мрежа и суровите репресии нанесле сериозни загуби, но истовремено ја зацврстиле решеноста на Организацијата да ја продолжи борбата за ослободување на Македонија.
Извор:
Христо Силјанов, Ослободителните борби на Македонија.
Поврзани написи: (ќе се додадат подоцна).