Напомена: Текстот „Моралниот профил на Гоце Делчев“ е пренесен според ракописниот оригинал на Михаил Герциков од 1945 година, преведен на современ македонски јазик.
Да се пишува за Гоце Делчев значи да се изложат перипетиите на борбите во македонско-одринското револуционерно движење пред Илинденското и Преображенското востание. Зашто овој колос во национално-револуционерните борби на Балканот земал еднакво учество во подготовката на тие востанија и во двата краја.
Го паметат во Лозенградско, како што го знаат и во Битолско; одел низ Странџа, како што го минувал и Вардар. Неговиот збор еднакво ја будел свеста на поробениот народ по одринските полиња и македонските планини, еднакво го воодушевувал народот и тука и таму за борба за повеќе леб и за повеќе слобода.
И затоа влијанието на моралниот лик на оваа револуционерна фигура било еднакво силно кај сите што се наоѓале во непосредна близина до него.
За да раководиш со едно револуционерно движење, не е доволно само да го носиш името водач, туку треба да бидеш прв во борбата.
Таков беше Гоце, и затоа го сакаа неговите другари и му се покоруваа, а поради тоа го почитуваа и неговите противници.
Ова историско сведоштво за „Моралниот профил на Гоце Делчев“ останува значаен извор за разбирање на ликот и делото на големиот македонски револуционер.
I.
Гоце како револуционерен водач
Гоце, како и сите негови другари од неговото поколение, го изградил својот светоглед под влијание на предослободителната епоха, на преродбеничкиот период, на руското народничко движење, чија литература во тоа време била широко распространета во Бугарија, како и на хуманитарните идеи на XIX век, на идеите што ги издигнала Париската комуна и на начелата за човековите права прогласени со Големата француска револуција.
Поради тоа, без никакво колебање, тој тргнал налево и на тие позиции останал сè до Баница.*
Стоејќи цврсто на тие убедувања, Гоце не правел отстапки пред никого. Напротив, уште повеќе ја зацврстувал волјата да остане доследен на своите сфаќања за политичките и општествените односи, да ја изградува сопствената морална личност и со личниот пример да им го покаже патот на оние што ќе дојдат по него.
Тој добро знаел дека напредокот на еден народ, а уште повеќе на една револуционерна организација, не може да се постигне без лично учество и постојано лично усовршување.
* Баница – селото во кое Гоце Делчев загинал на 4 мај 1903 година.
II.
Светогледот и идејните влијанија
Идејното оформување на Гоце Делчев. – Влијанието на преродбеничкиот период, руското народничко движење и европските хуманитарни идеи. – Неговото свртување налево и доследноста на сопствените убедувања.
Гоце, како и сите негови другари од неговото поколение, го изградил својот светоглед под влијание на предослободителната епоха, на преродбеничкиот период, на руското народничко движење, чија литература во тоа време била широко распространета во Бугарија, како и на хуманитарните идеи на XIX век, на идеите што ги издигнала Париската комуна и на начелата за човековите права прогласени со Големата француска револуција.
Поради тоа, без никакво колебање, тој тргнал налево и на тие позиции останал сè до Баница.
Стоејќи цврсто на тие убедувања, Гоце не правел отстапки пред никого. Напротив, уште повеќе ја зацврстувал волјата да остане доследен на своите сфаќања за политичките и општествените односи, да ја изградува сопствената морална личност и со личниот пример да им го покаже патот на оние што ќе дојдат по него.
Тој добро знаел дека напредокот на еден народ, а уште повеќе на една револуционерна организација, не може да се постигне без лично учество и постојано лично усовршување.
III.
Личноста како двигател на револуционерното дело
Улогата на свесната и слободна личност во општеството. – Созидателната волја како основа на револуционерната организација. – Завршната оценка на Герџиков за моралниот лик на Гоце Делчев.
Гоце знаеше и дека само човечката личност, како првичен елемент на секое општество, го дава оној поттик што ги предизвикува настаните кои целосно го менуваат животот на народите. А тој поттик е толку посилен, колку што личноста е послободна и посвесна.
Знаеше уште нешто: дека токму од човекот се раѓа онаа созидателна волја што ги гради и преобразува револуционерните организации.
Затоа јас во историјата на македонско-одринското национално-револуционерно движење не гледам поцелосно изградена морална фигура од онаа на Гоце Делчев.