Солунските атентати од април 1903 година претставуваат една од најкрупните и најгласните акции поврзани со македонското револуционерно движење. По својот ефект, по предизвиканите потреси и по последиците врз Внатрешната македонска револуционерна организација, тие заземаат посебно место во историјата.
Атентатите биле дело на група млади идеалисти, познати како гемиџии, кои преку силни терористички акции сакале да го привлечат вниманието на Европа кон положбата на Македонија.
Идејното оформување на гемиџиите
Идеолошки, солунските атентатори произлегле од еден постар револуционерен кружок, кој се оформил во Бугарија, а потоа го добил своето конечно осамостојување во Женева.
Кружокот во Женева бил создаден во 1897 година од неколку студенти, меѓу кои:
- Михаил Герџиков од Пловдив;
- Димитар Обштински од Пловдив;
- Петар Манџуков од с. Мирковци, Скопско;
- Јордан Калчев од Тутракан;
- Димитар Ганчев од Русе;
- Димо Николов;
- Григор Дочев од Казанлак.
Во Женева тие дошле во допир со револуционерна литература, се зближиле со руски револуционери и активно учествувале во идејните спорови со руската емиграција. Дел од нив биле под влијание на социјалдемократските идеи, а други под влијание на анархизмот и бакунизмот.
Подоцна во кружокот се приклучил и Слави Мерџанов од Карнобат, кој станал еден од најстрасните конспиратори.
Женевскиот кружок и весникот „Одмазда“
Кружокот започнал со издавање апел до македонскиот народ, отпечатен во Париз во тајната печатница на Сидурадски. Во него учествувале и жени, меѓу кои Златева од Ќустендил, Кина Ганева и Иванка Ботева, ќерка на Христо Ботев.
Во Женева кружокот започнал да го издава весникот „Одмазда“. Излегол само еден број, во кој, меѓу другото, бил остро нападнат и тогашниот бугарски кнез Фердинанд I.
Најголемата пречка за кружокот бил недостигот на средства. Во обид да се обезбедат пари, Григор Поп Дочев бил испратен во Бугарија, но не успеал да ја исполни задачата и на 23 март 1899 година се самоубил во Борисовата градина.
Подоцна кружокот извршил мала експропријација преку фалсификувани телеграфски уплатници, со што се снабдил со неколку илјади лева.
Пристигнувањето во Македонија
По обезбедувањето средства, дел од членовите на кружокот биле испратени во Македонија. Слави Мерџанов и Петар Манџуков се вовлекле во земјата под туѓи имиња.
Манџуков заминал за Скопје, а Мерџанов за Солун. Таму Мерџанов се поврзал со група ученици, главно од Велес, кои биле познати по својата непокорност и револуционерен дух.
Меѓу нив биле:
- Јордан Поп Јорданов – Орцето;
- Константин Иванов Кирков – Коста;
- Тодор Богданов;
- Илија Тричков;
- Владимир Пингов;
- и други.
Под влијание на револуционерната литература што им ја носеле Мерџанов и неговите другари, велешките ученици постепено се оформиле како посебна револуционерна група.
Гемиџиите
Како независна револуционерна група, младите конспиратори си го дале името гемиџии.
Во кружокот на гемиџиите влегувале:
- Јордан Поп Јорданов – Орцето;
- Константин Иванов Кирков – Коста;
- Димитар Мечев – Мечето;
- Тодор Органџиев;
- Тодор Богданов;
- Илија Тричков;
- Георги Богданов;
- Владимир Пингов – Владо;
- Илија Поп Јорданов;
- Милан Арсов;
- Павел Шатев од Кратово;
- Марко Бошнаков од Охрид;
- Димитар Коштанов;
- и други.
Поголемиот дел од нив биле на возраст од 18 до 22 години.
Обидите за обезбедување средства
Како и секоја револуционерна група, гемиџиите уште од почеток почувствувале потреба од пари.
Првата нивна акција за обезбедување средства било лажно „запленување“ на двајца членови од кружокот – Константин Кирков и Тодор Богданов, синови на имотни семејства.
Тие „исчезнале“ и биле сместени во конспиративен стан, а нивните родители добиле писма со барање откуп. Таткото на Тодор Богданов не наседнал, но таткото на Константин Кирков, по средба со Гоце Делчев, дал значителна сума од 200 турски лири.
По трошоците од преговорите и организацијата, во касата на конспираторите останале само 20–30 турски лири.
Плановите за атентати во Цариград и Солун
Кон крајот на 1899 година групата на Слави Мерџанов започнала да планира големи акции: убиство на султанот и атентати врз Отоманската банка и Тутунската компанија во Цариград.
Мерџанов го повикал Орцето во Софија и го запознал со планот. Тогаш се појавила и идејата за прокопување канал под темелите на Отоманската банка во Солун.
Со финансиска помош од Борис Сарафов, Мерџанов, Соколов и Манџуков заминале за Цариград, додека Орцето се вратил во Солун.
Копањето на каналите
Во Цариград бил земен под наем дуќан спроти Отоманската банка, под изговор дека ќе служи како склад за печатница. Под него започнало копање канал кон банката.
Копањето се вршело со длета, само дење. Земјата се вадела со торби и се криела во сандаци под книги и хартија.
По шест месеци копачите стигнале до самиот агол на банката.
Во Солун, пак, била земена под наем „берберница“ спроти банката. Како „бербер“ бил поставен Владимир Пингов. Таму исто така започнало копање канал, но работата била привремено прекината за да не се открие акцијата пред да заврши цариградскиот план.
Неуспехот во Цариград
Динамитот што требало да се употреби во Цариград бил откриен од полицијата. Во рацете на властите паднал ерменскиот револуционер Козаков, кој бил измачуван и подоцна испратен во Сибир.
На 14 септември 1900 година во Цариград биле уапсени Мерџанов, Соколов, Манџуков и Павел Шатев.
По застапување на бугарската влада, Мерџанов, Соколов и Манџуков биле ослободени и испратени во Бугарија, а Шатев бил интерниран во родното Кратово.
Подоцна, по дешифрирање на едно писмо поврзано со каналот под Отоманската банка, турската полиција го запечатила складот во Цариград. Така пропаднал планот за атентатот во главниот град.
Подготовките во Солун
Неуспехот во Цариград ја натерал солунската група да го замаскира каналот и да ја напушти берберницата.
Гемиџиите решиле најпрво да обезбедат експлозивен материјал, па потоа да го довршат каналот.
Во април 1902 година Орце Поп Јорданов се сретнал со Борис Сарафов, кој се согласил да обезбеди 1000 килограми динамит и дополнителни парични средства.
Во Солун била изнајмена нова бакалница спроти Отоманската банка, а како бакал бил поставен Марко Бошнаков од Охрид.
Во исто време Димитар Мечев заминал во Одрин со задача да подготви атентат врз австриската пошта, кој требало да се изведе истовремено со солунската акција.
Меѓутоа, Иван Гарванов успеал да го задржи динамитот што бил испратен од Марсеј и растоварен во Дедеагач, со намера да ги спречи атентаторите. Тоа ги влошило односите меѓу гемиџиите и Централниот комитет.
Гемиџиите сепак успеале да пренесат околу 160 килограми динамит во Солун.
Последните обиди за спречување на атентатите
Во март 1903 година каналот под Отоманската банка бил довршен и експлозивот бил поставен под темелите.
Централниот комитет на ВМОРО се обидел да ги спречи гемиџиите, стравувајќи дека акцијата ќе му нанесе тежок удар на ослободителното дело и ќе го компромитира претстојното востание.
Даме Груев се обидел да го убеди Димитар Мечев да се откаже, но без успех.
Иван Гарванов, иако бил во судир со гемиџиите, исто така се обидел да ги спречи, нудејќи им пари и друга работа во Одрин. Но Орцето му соопштил дека решението е конечно.
На последното советување надвор од градот бил одреден точниот план на дејствување и задачата на секој член.
Атентатот врз „Гвадалкивир“
На 15 април 1903 година, околу 11 часот претпладне, Павел Шатев, со пасош на име Георги Манасов, се качил на францускиот параход „Гвадалкивир“ на компанијата „Месажери Маритим“.
Еден час подоцна параходот испловил од Солун. Откако го минал малиот Карабурун, одекнала силна експлозија.
Пламенот го зафатил параходот, а патниците почнале да се качуваат во спасувачките чамци. Првично турските власти мислеле дека експлодирале котлите, но француските претставници се сомневале во атентат.
Павел Шатев подоцна бил уапсен на скопската железничка станица и вратен во Солун.
Атентатот на железничката линија
Истата ноќ Димитар Мечев, Илија Тричков и Милан Арсов поставиле експлозив на железничката линија Солун – Дедеагач.
Експлозијата ја оштетила локомотивата, но возот не се превртел, а патниците не настрадале.
Почетокот на главната акција
На 16 април, околу 8:30 часот вечерта, Константин Кирков поставил експлозив меѓу гасоводните и водоводните цевки.
Од експлозијата градот останал без светлина и вода.
Тоа бил знакот за почеток на атентатите.
Нападите низ градот
Димитар Мечев и Илија Тричков се обиделе да го кренат во воздух резервоарот на фабриката за светлечки гас, но наишле на засилена стража.
Потоа фрлиле бомби пред кафеаната „Egypt“ и се повлекле во својот стан кај Топхането. Таму воделе борба со војската до зори, фрлајќи бомби од прозорецот. На крајот излегле исправени и биле убиени од турските плотунски стрелби.
Во истото време Орцето ги запалил фитилите во каналот под Отоманската банка. Пред експлозијата се обидел да го предупреди директорот на банката и неговото семејство да ја напуштат зградата.
Неколку минути подоцна експлозијата ја разрушила зградата на Отоманската банка и предизвикала голем пожар.
Саможртвите на атентаторите
Милан Арсов фрлил бомба во кафеаната „Алхамбра“.
Георги Богданов фрлил бомба во кафеанчето „Нијона“ кај кејот.
Владимир Пингов предизвикал пожар во „Бошков-ан“, а потоа се упатил кон станот на Мечев и Тричков. Кај Топхането бил запрен од стража, фрлил бомба и бил застрелан.
Константин Кирков и Орце Поп Јорданов фрлиле бомби низ главните улици со цел да ја зголемат паниката.
На 16 април биле убиени Димитар Мечев, Илија Тричков и Владимир Пингов.
Последниот ден
На 17 април рано изутрината Константин Кирков се упатил кон телеграфската станица. Кога стражарите се обиделе да го претресат, тој се обидел да запали бомба, но бил прободен со бајонет.
Истиот ден Орце Поп Јорданов од својот стан, близу Отоманската банка, неколку часа фрлал бомби кон војската. На крајот бил убиен.
Кога неговото тело било изнесено на улицата, Хусни ефенди, арапски бинбашија, ги запрел војниците што сакале да го прободат со бајонети и рекол:
„Еве така се умира за татковина. Нека убиениот ви служи за пример како треба да се жртвувате и да умрете за татковината!“
Подоцна истиот ден Цветко Трајков се обидел да се приближи до пајтонот на валијата, но бил забележан и подгонет. Откако се оддалечил, седнал врз запалена бомба и загинал.
Последици и судење
По Солунските атентати биле уапсени околу 2000 лица. Повеќето биле ослободени, но 353 лица биле изведени пред суд.
Пред воен суд биле изведени и четворицата преживеани атентатори:
- Павел Шатев;
- Марко Бошнаков;
- Георги Богданов;
- Милан Арсов.
На 14 мај 1903 година судот ја донел пресудата.
Од 353 обвинети:
- 33 биле осудени;
- 4 биле осудени на смрт;
- останатите добиле затворски казни од 5 до 101 година;
- 25 биле ослободени;
- 29 предмети биле препратени во обичните судови;
- за 266 предмети судот се прогласил за ненадлежен.
Смртните казни на четворицата атентатори биле заменети со доживотен затвор.
Кон крајот на јули осудените на повеќе од десет години затвор биле испратени на заточение во разни места низ Азија и Африка: Подрум, Пајас-куле, Родос и Фезан.
Четворицата атентатори биле испратени во градот Мурзук, длабоко во африканската област Фезан.
Историско значење
Солунските атентати имале огромен одѕив во Европа и предизвикале силен политички потрес. Иако акцијата не била организирана како официјална акција на Централниот комитет на ВМОРО, таа силно се одразила врз положбата на Организацијата и врз настаните што следеле пред Илинденското востание.
Гемиџиите останале запаметени како млади револуционери кои со саможртва сакале да го привлечат вниманието на светот кон македонското прашање и кон положбата на поробена Македонија.
Извор:
Христо Силјанов, Ослободителните борби на Македонија.
Поврзани написи: (ќе се додадат подоцна).