Марсејскиот атентат од 9 октомври 1934 година е еден од најпознатите политички атентати во Европа меѓу двете светски војни. Во него бил убиен југословенскиот крал Александар I Караѓорѓевиќ, а животот го загубил и францускиот министер за надворешни работи Луј Барту.
Настанот предизвикал силен одѕив во европската и светската јавност и останал поврзан со борбата против југословенскиот централизам и политиката на насилна асимилација врз несрпските народи во Кралството Југославија.
Политичка заднина
По Првата светска војна и поделбата на Македонија, вардарскиот дел на Македонија влегол во составот на новоформираното Кралство на Србите, Хрватите и Словенците.
Управата во новата држава ја презеле големосрпските монархистички кругови под раководство на кралот Александар.
Со официјалната доктрина за т.н. „интегрална Југославија“, Србите, Хрватите и Словенците биле прогласени за еден „триимен народ“, додека Македонците биле третирани како „прави Срби“, а нивната национална посебност не била признаена.
Со Уставот од 1921 година била озаконета српската водечка улога во државата. Југославија постепено се претворила во воено-полициска држава со корумпирана администрација, полициско самоволие и политика на угнетување кон несрпските народи.
Хрватското прашање и Усташкото движење
Хрватите, кои по создавањето на државата се обидувале со мирни и демократски средства да постигнат рамноправност, постепено ја губеле довербата во можноста за договор со Белград.
Во 1921 година хрватските политички партии се обединиле во блок, на чело со водачот на Хрватската селска партија, Стјепан Радиќ.
Радиќ се залагал за федеративно уредување на државата и ја разобличувал големосрпската антидемократска политика.
На 20 јуни 1928 година, во Народната скупштина во Белград, српскиот пратеник Пуниша Рачиќ пукал врз хрватските пратеници. Стјепан Радиќ бил смртно ранет и подоцна починал.
Овој настан предизвикал големо незадоволство во Хрватска. Знамето на борбата за слободна и независна Хрватска го презел д-р Анте Павелиќ, кој ја формирал хрватската револуционерна организација Усташа.
Во тој период се воспоставила соработка меѓу хрватското револуционерно движење и ВМРО, кои во Кралството Југославија гледале заеднички противник.
Пристигнувањето на кралот Александар во Марсеј
На 9 октомври 1934 година југословенскиот крал Александар пристигнал со бродот „Дубровник“ во Марсеј, на својата прва официјална посета на Франција.
Целта на посетата била да се демонстрира цврстиот сојуз меѓу Франција и Југославија во време на зголемена дипломатска активност во Европа.
Бродот бил придружуван од француски воени бродови и закотвен на марсејскиот кеј. Кралот, облечен во адмиралска униформа, бил пречекан од францускиот министер за надворешни работи Луј Барту.
По свечениот пречек, кралот Александар влегол во автомобилот што го чекал. До него седнал Барту, а на резервното седиште бил генералот Жорж.
Кралицата Марија, поради морска болест, патувала со воз.
Атмосферата пред атентатот
Над посетата висела напната атмосфера. Во Париз веќе неколку дена кружеле гласови за можен атентат, а францускиот печат пишувал за таква опасност.
Шефот на кралскиот двор забележал дека мерките за заштита на кралот биле недоволни.
По должината на улиците биле поставени околу 1.500 полицајци и агенти, но непосредната заштита на автомобилот ја вршеле само двајца коњанички офицери.
Во последен момент било променето првичното решение кралскиот автомобил да биде придружуван од мотоциклисти.
Атентатот
Колоната се движела по улицата „Ла Канебиер“ со брзина на пешак.
Околу 16:20 часот, кога автомобилот се приближил до плоштадот пред пазарот, од толпата излегол добро облечен маж со силна градба.
Извикувајќи „Vive le roi!“ – „Да живее кралот!“, тој се приближил до кралскиот автомобил, скокнал на неговиот праг и испукал неколку куршуми кон кралот Александар.
Потоа пукал и кон Луј Барту.
Генералот Жорж се обидел да го спречи атентаторот, но бил погоден со неколку куршуми.
Полковникот Пиоле, кој бил на коњ, успеал да го заврти коњот и со сабја му нанел удари на атентаторот. Атентаторот паднал на улицата, но продолжил да пука.
Полицајците отвориле оган, а настанал хаос меѓу присутните.
Смртта на кралот Александар и Луј Барту
Кралот Александар бил смртно погоден. Уште во автомобилот ја изгубил свеста и бил пренесен во префектурата, каде што по неколку минути починал.
Подоцна било распространето тврдењето дека во последните мигови изговорил: „Чувајте ми ја Југославија“, но оваа реченица станала дел од политичката митологија создадена по неговата смрт.
Луј Барту бил тешко ранет. Иако му била укажана помош и бил пренесен во болница, неговата состојба се влошила и починал истиот ден.
Генералот Жорж, иако тешко ранет, преживеал по повеќемесечно лекување.
Смртта на атентаторот
Атентаторот бил фатен од полицијата и од разјарената толпа. Бил однесен во полициска станица, каде што бил подложен на испрашување и малтретирање.
Во тешка состојба, со последни сили молел да им се укаже помош на настраданите во атентатот.
Без да дојде во свест, починал околу 20 часот во болницата.
Кај него биле пронајдени:
- чехословачки пасош на име Петер Келемен;
- револвери „Маузер“ и „Валтер“;
- бомба.
На десната рака имал тетоважа со иницијалите на ВМРО, череп, вкрстени коски и девизата „Слобода или смрт“.
Бил погребан на 12 октомври на марсејските гробишта, во присуство на двајца детективи и гробари. Местото на погребот не било означено.
Кој бил Владо Черноземски
Владимир Георгиев Черноземски и Владо Димитров Черноземски биле псевдоними на Величко Димитров Керин од селото Каменица, Пештерска околија.
Величко Димитров Керин бил роден на 19 октомври 1897 година во с. Каменица.
Негов татко бил Димитар Величков Керин, роден во 1873 година, а мајка му била Риса Христоскова Балтаџиева, родена во 1875 година.
Крстен бил на 26 октомври 1897 година во црквата во селото Каменица.
Како дете бил мирен и кроток. Немал високо образование, завршил трети клас во родното село, но бил љубопитен и снаодлив.
Во младоста имал слабост кон алкохолот, но подоцна целосно се откажал од него и станал вегетаријанец.
Влегување во ВМРО
Во 1922 година станал член на ВМРО под името Владо Димитров Черноземски.
Како член на Организацијата влегувал со чети во Македонија и се истакнал како храбар, смирен и дрзок борец.
Неговиот близок другар Мирчо Кикиритков сведочел дека Владо повеќе од 15 пати влегувал во Македонија со чети и учествувал во борби.
Според неговите сведоштва, Черноземски бил исклучително смирен, храбар и ладнокрвен. Дури и кога другите се криеле, тој спокојно влегувал во градови и крчми, иако не знаел српски.
Тетоважата со симболите на ВМРО му ја направил токму Мирчо Кикиритков во затворот на V полициски участок.
Дејност во Организацијата
Во редовите на ВМРО Владо Черноземски се одликувал со скромност, храброст, снаодливост и дисциплина.
Се здобил со довербата на Тодор Александров, на војводите што дејствувале во Македонија, а подоцна и на Иван Михајлов.
Како еден од најдоверливите луѓе во Организацијата, му биле доверувани особено важни задачи.
На 12 септември 1924 година ја извршил смртната пресуда врз Димо Хаџидимов, истакнат комунистички и прокоминтерновски деец во македонската средина.
На 12 декември 1930 година, во Софија, бил убиен македонскиот деец Наум Томалевски. Во врска со ова убиство биле уапсени Владимир Георгиев Черноземски и Андреј Манов Димитров.
Решеност за саможртва
Черноземски бил познат како човек подготвен на саможртва.
Во сите разговори за акции истакнувал дека не треба да се води сметка дали тој ќе преживее, туку само дали планот ќе успее.
Во 1927 година му предложил на Централниот комитет на ВМРО да се опаше со рачни бомби и да експлодира во главната сала на Друштвото на народите, со цел на потресен начин да го привлече вниманието на светот кон македонското прашање.
Подготовката за Марсеј
Од 15 јули 1932 година неговите траги во Софија исчезнале.
ВМРО проширила глас дека е убиен по нејзина заповед, но всушност Величко Керин – Владо Черноземски бил испратен кај Анте Павелиќ како инструктор во Јанка Пуста, Унгарија.
Таму учествувал во подготовките што подоцна довеле до изведувањето на атентатот врз кралот Александар во Марсеј.
Историско значење
Марсејскиот атентат е еден од најголемите политички настани во Европа пред Втората светска војна.
Во него се преплетуваат дипломатските и политичките интереси на големите сили, судирите во југоисточна Европа и борбата на поробените народи против насилниот централизам и националното угнетување.
За македонската историја, овој настан останува поврзан со ВМРО и со името на Владо Черноземски, како симбол на бескомпромисна борба и саможртва.
Марсејскиот атентат останува запаметен како силен одглас на нерешеното македонско прашање и како еден од најдраматичните настани во европската политика меѓу двете светски војни.
Извор: (ќе се додаде подоцна).
Поврзани написи: (ќе се додадат подоцна).