Илинденското востание (1903)
Како што било определено, востанието започнало на 2 август 1903 година, на денот Илинден. Тоа се проширило на најголемиот дел од Македонија, а најсилен израз добило во Битолскиот револуционерен округ. Согласно плановите на горските штабови, востаничките единици ги напаѓале воените објекти, турската регуларна војска и башибозукот во сите реони на востаничката територија.
По започнувањето на борбите, Централниот комитет на ВМРО преку Задграничното претставништво ги известил Големите сили за причините што ја натерале Организацијата да го крене востанието.
Почеток на востанието
Првите акции се состоеле од напади врз беговските кули и чифлици, прекинување на телефонските и телеграфските врски, рушење мостови и патни комуникации и напади врз помали воени гарнизони.
Со овие дејства биле ослободени извесни територии, на кои биле формирани збегови за населението. Целта на востаниците не била само рушење на османлиската власт, туку и создавање нова револуционерна власт.
Крушевската Република
Горскиот штаб на Крушевскиот револуционерен реон, предводен од Никола Карев, концентрирал околу 800 востаници за напад врз Крушево.
По повеќечасовни борби, на 2 август 1903 година градот бил ослободен. Османлиската власт била соборена, а била воспоставена македонска револуционерно-демократска власт.
Така била создадена Крушевската Република, најзначајниот симбол на Илинденското востание.
Борбите во Битолскиот револуционерен округ
Масовно востание избувнало и во другите реони на Битолскиот округ.
Во Костурско биле ослободени Клисура и Невеска, каде исто така биле формирани органи на револуционерна власт.
Во Леринско востаниците ја разрушиле железничката линија кај Екши-Су и ослободиле значителен дел од западниот планински предел.
Во Охридско најсилни борби се воделе во Малесија, Горна и Долна Дебарца и Ортакол. Во планинскиот предел Рашанец бил организиран голем збег за населението.
Во Кичевско бил опседнат градот Кичево, а биле формирани повеќе збегови за населението.
Во Прилепско биле прекинати телефонските врски, урнати мостови и извршени напади врз турски гарнизони и беговски кули. Особено се истакнала битката кај селото Чаништа во Мариово.
Востанички дејства во другите окрузи
Во Солунскиот, Серскиот и Скопскиот револуционерен округ не било кренато масовно востание, туку биле засилени дејствата на четите.
Во Солунскиот округ биле извршени повеќе диверзии врз железничките линии и мостови.
Во Серскиот округ борбите биле најсилни во Демирхисарско, Мелничко, Неврокопско, Разлошко и Горноџумајско.
Во Скопскиот округ биле извршени напади врз железничките линии и турските воени единици во Кочанско и Кратовско.
Османлиската офанзива
Османлиската држава испратила огромна воена сила против востаниците: околу 167.000 пешадинци, 3.700 коњаници и 444 топови.
Покрај редовната војска бил мобилизиран и башибозукот. Турската војска систематски ги напаѓала и уништувала ослободените територии и востаничките центри.
Најпрво биле нападнати Смилево и Крушево, а потоа и останатите слободни територии.
Последици од востанието
Два и пол месеци на територијата на Македонија се водела жестока борба меѓу востаниците и османлиската војска.
Во текот на востанието:
- настрадале 201 населено место;
- биле изгорени 12.400 куќи;
- 70.836 лица останале без покрив над главата;
- над 30.000 лица избегале;
- биле убиени 8.816 лица, од кои 994 востаници.
Под силниот притисок на османлиската војска и поради неповолната меѓународна положба, Главниот штаб донел одлука да ја прекине востаничката борба.
На 12 декември 1903 година престанале да функционираат горските штабови и другите воени востанички органи, а на 25 декември Главниот штаб се самораспуштил.
Историско значење
Илинденското востание претставува едно од најзначајните дела во македонската национална историја. Иако било воено задушено, тоа го свртело вниманието на европската јавност кон македонското прашање и ја потврдило решеноста на македонскиот народ за слобода и сопствена држава.
Името на ВМРО останало трајно поврзано со Илинденското востание и со борбата за национално ослободување и создавање самостојна македонска држава.