Илинденското востание одржано на 2 август 1903 година претставува највисокиот врв, најсветлата точка и најсилниот државотворен крик на македонскиот народ во неговата вековна борба за национално ослободување и сопствена независна држава. Организирано и предводено од Внатрешната македоно-одринска револуционерна организација (ВМОРО), востанието беше чист македонски чин на непокор против тиранијата на Османлиската Империја.
Основни историски податоци:
- Датум на започнување: 2 август 1903 година (Свети Илија)
- Главен центар: Битолски револуционерен округ (Крушево, Смилево, Охрид, Костур)
- Раководство: Главен штаб (Даме Груев, Борис Сарафов, Анастас Лозанчев)
- Најголемо достигнување: Прогласување на Крушевската Република
- Претседател на Републиката: Никола Карев
Одлуката за востание и Солунскиот конгрес
Иако најголемите револуционерни умови како Гоце Делчев и Ѓорче Петров сметале дека народот сè уште не е доволно вооружен и дека предвремено востание може да заврши трагично, на Солунскиот конгрес (јануари 1903 година) била донесена дефинитивна одлука за кревање на општо востание. На Смилевскиот конгрес во април истата година, Битолскиот округ бил избран за главен носител на борбените дејствија, а за членови на Главниот штаб биле назначени Даме Груев, Борис Сарафов и Анастас Лозанчев.
Ноќта на Свети Илија и пламенот на слободата
Во ноќта на 2 август 1903 година, со звукот на црковните ѕвона и палењето на востаничките огнови, започнале нападите врз османлиските гарнизони, беговските кули, ПТТ-станиците и железничките линии низ целата земја. Најголев замав востанието зело во Битолскиот револуционерен округ. Востаниците покажале несекојдневен хероизам, ослободувајќи цели региони во Костурско, Леринско, Охридско и Кичевско.
Десетте дена на Крушевската Република
Најголемиот триумф на Илинден беше ослободувањето на Крушево. Под водство на Горскиот началник Никола Карев, востаниците ја зазеле стратешката корија и ја прогласиле Крушевската Република — првата република на Балканот заснована на демократски и цивилизациски принципи.
Формирана била привремена влада, а Никола Карев го упатил историскиот Крушевски манифест. Овој визионерски документ беше испратен до муслиманското население во околните села. Во него, ВМРО јасно порача дека борбата не е насочена против мирниот турски народ, туку против султанот и неговите експлоататори, повикувајќи ги сите сограѓани, без разлика на вера и етничка припадност, здружено да застанат под знамето на слободна Македонија.
Задушувањето и бесмртниот епос
По десет дена слобода, султанот испратил огромна, редовна војска под команда на Бахтијар-паша, броејќи над 20.000 аскери, опремени со тешка артилерија. И покрај огромната бројна надмоќ на непријателот, македонските војводи одбиле да се предадат.
Светол пример за македонскиот непокор остана легендарниот војвода Питу Гули, кој со својата чета на Мечкин Камен херојски загина до последен човек, бранејќи ја отстапницата на збегнатиот народ. Востанието било крваво задушено — стотици македонски села биле опожарени, илјадници невини цивили биле убиени, а десетици илјади биле принудени да емигрираат. И покрај трагичниот крај, Илинденското востание покажа пред светот дека македонскиот народ е посебна нација со силно развиена државотворна свест.