Запленувањето на американската протестантска мисионерка Елен М. Стоун, познато како Аферата „Мис Стоун“, претставува една од најпознатите акции на Внатрешната македонска револуционерна организација. Настанот предизвикал огромно внимание во светската јавност и првпат го свртел погледот на големите сили кон македонското ослободително движење.
Планот за запленувањето
Во летото 1901 година Јане Сандански првично планирал да го зароби протестантскиот мисионер д-р Хаус. Во разговор со протестантите од с. Банско дознал дека во Разлошко пристигнала американската мисионерка мис Стоун.
Поради тоа се откажал од првичниот план и решил да ја заплени неа, сметајќи дека како американска државјанка ќе овозможи прибирање средства за Организацијата.
Христо Чернопеев ја прифатил идејата, па на 21 август 1901 година специјално подготвена чета, облечена во турски воени и цивилни алишта, на патот меѓу Банско и Горна Џумаја, кај месноста „Потпрената карпа“, ги заробила:
- мис Стоун;
- нејзината придружничка Цилка, бугарска протестантка;
- една постара жена.
При самото заробување еден Турчин се обидел да интервенира и пукал кон четата, но бил убиен. Постарата жена била ослободена, а мис Стоун и Цилка биле одведени во планината.
Организаторите
Главни организатори на акцијата биле:
- Јане Сандански;
- Христо Чернопеев;
- Крсто Асенов.
Во четата учествувале и:
- Јуруков;
- Антон Ќосето;
- Алексо Илиев;
- Кара Васил;
- Стефан Мандалов;
- Дрводелски од Враца;
- и други четници.
Голема помош дал и Сава Михајлов, тогаш учител во с. Лешко и член на Банскиот околиски комитет.
Животот во заробеништво
За да изгледаат како обични разбојници, четниците се обидувале да зборуваат турски и да се претставуваат како Турци. Бидејќи тоа не било убедливо, Јане Сандански по неколку дена им ја открил вистината на двете заробенички.
Откако дознале дека се во рацете на македонски револуционери, нивниот страв значително се намалил.
Веста за заробувањето брзо се проширила низ Европа и Америка. Со месеци светскиот печат известувал за судбината на двете жени, за бараниот откуп и за македонското револуционерно движење.
Иако биле лишени од слобода, мис Стоун и Цилка уживале најдобри услови што можеле да им ги обезбедат четата и месното население. Им било овозможено да шијат, плетат и да живеат во селски куќи, а кон нив се однесувале со големо внимание.
Раѓањето на детето
Особено внимание било посветено на Цилка, која во текот на заробеништвото била во поодмината бременост.
На 21 декември 1901 година, во една визба кај селото Србиново, со помош на две селанки, таа родила здраво женско дете.
Во своите спомени Јане Сандански запишал дека четниците го прославиле раѓањето, а по неколку дена, поради опасност од турската војска, биле принудени повторно да тргнат на пат.
Бидејќи Цилка не можела да јава, ја положиле во долг дрвен сандак поставен врз коњ, додека новороденчето било носено во раце. По повеќечасовно движење стигнале во селото Влаи.
Преговорите за откуп
Преговорите за ослободување се воделе во Цариград и Софија.
Посредници биле рускиот дипломатски агент Бахметиев и неговата сопруга, кои воспоставиле врска меѓу американскиот дипломат Дикинсон и претставниците на четата Крсто Асенов и Христо Чернопеев.
Во преговорите лично учествувал и д-р Хаус.
Првично бил побаран откуп од 25.000 турски лири, но поради долготрајните потери, судирите со турската војска и нападите на врховистичките чети, сумата подоцна била намалена на 14.500 турски лири.
Парите биле донесени во Банско од д-р Хаус, под силна воена придружба.
По договор со четата, златниците биле тајно извадени од сандаците и заменети со олово, без турската војска да забележи.
Ослободувањето
Откупот бил исплатен на 20 јануари 1902 година во Банско.
На 10 февруари 1902 година, кај селото Градошорци, Струмичко, Христо Чернопеев ги ослободил мис Стоун и Цилка.
Дури по пристигнувањето во Сер, д-р Хаус им открил на турските власти дека сандаците што ги чувале содржеле олово наместо злато.
Историско значење
Запленувањето на мис Стоун имало огромен меѓународен одѕив. Акцијата го привлекла вниманието на светската јавност кон македонското прашање и кон борбата на Внатрешната македонска револуционерна организација.
Со добиениот откуп биле обезбедени значајни финансиски средства за Организацијата. Дел од нив биле распределени меѓу револуционерните окрузи, а поголемиот дел бил употребен за организациските потреби и за борбата против врховистите.
По враќањето во Соединетите Американски Држави, мис Стоун одржувала предавања и објавувала статии во кои го осудувала османлискиот режим и изразувала поддршка за борбата на македонскиот народ за слобода.
Извор:
Христо Силјанов, Ослободителните борби на Македонија.
Поврзани написи: (ќе се додадат подоцна).